Η Λατινική Αμερική σε μια διαρκή διαδικασία χειραφέτησης



Χιλή, Εκουαδόρ, Βραζιλία βρίσκονται τις τελευταίες εβδομάδες σε αναβρασμό ενάντια στις κυβερνητικές πολιτικές της λιτότητας και του νεοφιλελεύθερου δόγματος, ενώ σε Βολιβία, Ουρουγουάη και Αργεντινή μεγάλο μέρος της κοινωνίας κινητοποιείται για να στηρίξει νεοεκλεγείσες, προοδευτικές ηγεσίες. Κάθε νέα διαδήλωση και κινητοποίηση δημιουργεί εκδηλώσεις αλληλεγγύης και σε άλλα κράτη, αποδεικνύοντας πως αναπτύσσεται μια εξεγερσιακή δυναμική σε ολόκληρη την ήπειρο.

Σε αντίθεση με αντίστοιχες μαζικές κινητοποιήσεις που λαμβάνουν χώρες σε άλλα μέρη του κόσμου, όπως στο Λίβανο ή στο Χονγκ Κονγκ για παράδειγμα, στη Λατινική Αμερική οι μαζικές κινητοποιήσεις δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Ήδη από τα χρόνια των εθνικών επαναστάσεων των αρχών του 20ου αιώνα κατά της ισπανικής αποικιοκρατίας, οι τοπικές κοινωνίες έχουν αναπτύξει μια κουλτούρα κινητοποιήσεων και άμεσης αντίδρασης σε αντιλαϊκές πολιτικές. Με τις μνήμες των δικτατορικών καθεστώτων πάντα νωπές στη μνήμη των κοινωνιών, με την αμερικανική παρεμβατικότητα να προκαλεί συχνά πυκνά κοινωνική έκρηξη και αναταραχή, οι τοπικές κοινωνίες βρίσκονται σε μια διαρκή διαδικασία πολιτικής και κοινωνικής χειραφέτησης.

Τρία είναι τα βασικά στοιχεία που δημιουργούν κοινά αντανακλαστικά αντίδρασης, μαζικότητα στις κινητοποιήσεις και παράλληλες διαδηλώσεις σε πάνω από ένα κράτη ταυτόχρονα στη Λατινική Αμερική, και στο παρελθόν και σήμερα. Το πρώτο είναι οι λεγόμενες «μικρές και μεγάλες πατρίδες», το κοινό δηλαδή αποικιακό παρελθόν, οι κοινές αναφορές σε σύμβολα και ηρωικά πρόσωπα, όπως ο Μπολίβαρ, το γεγονός ότι όλα τα κράτη της ηπείρου πριν γίνουν ανεξάρτητα βρίσκονταν κάτω από τον ισπανικό ζυγό και μάχονταν για την εθνική ανεξαρτησία. Η κοινή γλώσσα βοηθά καθοριστικά στην επικοινωνία και διάδραση μεταξύ των κοινωνιών, ενώ η έντονη παρουσία του ιθαγενικού στοιχείου στα περισσότερα κράτη ενισχύει ακόμη περισσότερο τους δεσμούς μεταξύ των τοπικών κοινωνιών.

Το δεύτερο στοιχείο είναι οι ιλιγγιώδεις κοινωνικές και εισοδηματικές ανισότητες.  Σε όλα τα κράτη είναι πολύ έντονες οι ανισότητες, με το ταξικό χάσμα να μην έχει σε τίποτα να κάνει με τις εικόνες και εμπειρίες που έχουμε εμείς στην Ευρώπη. Στη Λατινική Αμερική έχουμε πολύ βαθύτερες ανισότητες, πολύ πιο έντονες, ισχυρές και επίμονες, με ένα μεγάλο μέρος του πολιτικού συστήματος να αναπαράγει ακόμη περισσότερο τις ανισότητες αυτές με τις πολιτικές που υιοθετούνται. Η μαζική «αριστερή στροφή» που επιχειρήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1990 με τους Τσάβεζ  στη Βενεζουέλα, Λούλα στη Βραζιλία, Κίρχνερ στην Αργεντινή και Ορτέγκα στη Νικαράγουα, και στη συνέχεια με τον Μοράλες στη Βολιβία και τον Μουχίκα στην Ουρουγουάη, είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών για ένα πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ωστόσο διακόπηκε από την έλευση υπερσυντηρητικών κυβερνήσεων που ακολούθησαν τις «συνταγές» του ΔΝΤ, κάνοντας βήματα προς τα πίσω και γκρεμίζοντας τα περισσότερα από όσα είχαν επιτευχθεί στο τομέα του κοινωνικού κράτους και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Σήμερα, φαίνεται ότι η Λατινική Αμερική μπαίνει σταδιακά σε μια νέα φάση αριστερής στροφής, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο διαμαρτυρίας και στήριξης προοδευτικών, αριστερών και κεντροαριστερών δυνάμεων και συνασπισμών κομμάτων σε πολλά κράτη.

Το τρίτο κοινό στοιχείο είναι το ζήτημα της δημοκρατίας και της πολιτικής εκπροσώπησης. Η άνοδος στην εξουσία συντηρητικών και ακροδεξιών αρκετές φορές κυβερνήσεων που υπόσχονται πολλά και πράττουν ελάχιστα, που στηρίζονται στα fake news και σε ένα ελεγχόμενο μιντιακό περιβάλλον που τροφοδοτεί διαρκώς την παραπληροφόρηση, οι στενές σχέσεις πολιτικών και τραπεζικών κύκλων με μονοπωλιακά trust και η προσπάθεια για τον πλήρη έλεγχο των ενεργειακών αποθεμάτων των χωρών, όπως στην περίπτωση της Βενεζουέλας, θέτουν επανειλημμένα ζητήματα αξιοπιστίας του πολιτικού συστήματος και ακύρωσης των προεκλογικών δεσμεύσεων. Η επαλαμβανόμενη διάψευση τροφοδοτεί την κοινωνική αγανάκτηση, και η κοινωνική αγανάκτηση μεταφράζεται σε μαζικές, επίμονες κινητοποιήσεις, που οδηγούν σε συγκρούσεις, οδομαχίες ημερών και ανεξέλεγκτη αστυνομική βία, ενίοτε προκαλώντας και την εμπλοκή του στρατού. Το ζήτημα της πολιτικής εκπροσώπησης προκύπτει διαρκώς σε πολλά κράτη, με τις νεότερες ηλικιακές ομάδες να αναλαμβάνουν τα ηνία της λαϊκής πάλης και των συλλογικών διεκδικήσεων, όπως βλέπουμε σήμερα να συμβαίνει με ιδιαίτερη ένταση στη Χιλή.

Μετά από μια περίοδο σχετικής ανάπτυξης, κοινωνικής κινητικότητας και αναδιανεμητικών πολιτικών από τις προοδευτικές κυβερνήσεις, τη τελευταία δεκαετία η οικονομική κατάσταση σε όλες τις χώρες βρίσκεται σε ύφεση. Οι ρυθμοί ανάπτυξης πέφτουν, πολιτικές λιτότητας εφαρμόζονται, οι μακροοικονομικές πολιτικές δεν είναι θετικές, με τις τοπικές οικονομίες να αντιμετωπίζουν δομικά προβλήματα, όπως η εξάρτηση από τις εξαγωγές, η ανάγκη εκσυγχρονισμού των υποδομών και της ανταγωνιστικότητας των υπηρεσιών, αλλά και το ζήτημα της ενεργειακής φτώχειας που πλήττει πολλές περιοχές. Ζητούμενο παραμένει η αντιμετώπιση της δομικής φτώχειας, ο ουσιαστικός εκδημοκρατισμός της πολιτικής ζωής, τα ισχυρά πελατειακά και συντεχνιακά συμφέροντα.   

Η Λατινική Αμερική παρουσιάζει ένα διαρκές ενδιαφέρον ως προς τους πολιτικούς πειραματισμούς που αναπτύσσονται και στις έντονα ιδεολογικοποιημένες αναγνώσεις της σύγχρονης ιστορίας της. Όσα διαδραματίζονται αυτό το διάστημα σε πολλά κράτη δεν αποτελούν παρά ισχυρό μήνυμα νέων πολιτικών ανακατατάξεων στην περιοχή και νέων εξελίξεων που θα επηρεάσουν αναμφίβολα και την παγκόσμια πολιτική σκηνή, αναδεικνύοντας τα όρια του σημερινού, κυριάρχου αλλά πλήρως αναποτελεσματικού, πολιτικο-οικονομικού μοντέλου.


*HotDoc, Documento