Ημέρα Βrexit: Η σημερινή ΕE δεν πείθει πλέον τους πολίτες της


Στασιμότητα, συντηρητικοποίηση, έλλειψη οράματος. Σε αυτό το τρίπτυχο θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τη σημερινή εικόνα της ΕΕ. Οι πολιτικοί συσχετισμοί όπως διαμορφώθηκαν μετά τις ευρωεκλογές του 2019 δεν γεννούν αισιοδοξία για το μέλλον του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, υπάρχει ένα μεγάλο κενό ηγεσίας όπως και απουσία χαρισματικών πολιτικών που θα μπορούσαν να εμπνεύσουν πλατιά κοινωνικά στρώματα. Σε όλα τα κρίσιμα ζητήματα που απασχολούν τα κράτη-μέλη, από το προσφυγικό μέχρι την εργασία και από τα δικαιώματα μέχρι την οικονομική ανάπτυξη και την κλιματική αλλαγή, βλέπουμε πως οι πολιτικές ηγεσίες αδυνατούν να φέρουν προτάσεις που ξεμπλοκάρουν τα σημερινά αδιέξοδα και απαντούν ικανοποιητικά στις ανησυχίες των πολιτών. Η ακροδεξιά και η ρητορική του μίσους κερδίζουν συνεχώς χώρο στο δημόσιο διάλογο, η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση ακραία συντηρητικών κομμάτων ενισχύεται στα εθνικά κοινοβούλια, οι δείκτες κοινωνικής και περιφερειακής συνοχής αποδυναμώνονται, οι ανισότητες βαθαίνουν όλο και περισσότερο. 
Τα τελευταία δέκα χρόνια οι ευρωπαϊκές κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωπες με τα ίδια διλήμματα και προβλήματα. Οι πολιτικές λιτότητες και ακραίας δημοσιονομικής πειθαρχίας που σταδιακά άρχισαν να εφαρμόζονται από το 2002 και μετά σε Γερμανία και Μεγάλη Βρετανία, για να εξαπλωθούν στη συνέχεια σε όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ και της Ευρωζώνης, έχουν χαλαρώσει σε υπερθετικό βαθμό τον κοινωνικό ιστό και διευρύνει το εισοδηματικό χάσμα μεταξύ ευρωπαϊκού Βορρά και Νότου. Η πραγματικότητα είναι ότι για ένα μεγάλο τμήμα των κοινωνιών η ΕΕ έχει απολέσει τη δυναμική που είχε να εξελίσσεται και να προσαρμόζεται, να απορροφά κραδασμούς και να εμπνέει. Κι αυτή είναι μια διαπίστωση που συνάγεται και από τις εκθέσεις του Ευρωβαρόμετρου, με τους πολίτες να αρχίσουν να ξεχνούν πλέον ποιες ήταν οι ιδρυτικές αξίες του ενωσιακού εγχειρήματος και στη βάση ποιων ιδεών κατάφερε να επιβιώσει μέχρι σήμερα η ΕΕ ως υπερεθνικός οργανισμός. 
Για ένα μεγάλο πλέον τμήμα των Ευρωπαίων πολιτών η ΕΕ αποτελεί απλώς ένα μίνιμουμ καταφύγιο μέσα σε ένα εύθραυστο και ευαίσθητο παγκόσμιο οικονομικό και γεωποπολιτικό περιβάλλον. Δεν γεννά ασφάλεια και όραμα, αλλά διατηρεί τις ελάχιστες προδιαγραφές απέναντι σε προκλήσεις που διαρκώς μεγαλώνουν: Ανισότητες, φτώχεια, κλιματικοί πρόσφυγες, ερημοποίηση, χαμηλό βιοτικό επίπεδο, πόλεμοι. Η ΕΕ τείνει να γίνει ένα κλειστό γεωγραφικό κλαμπ, που ναι μεν δεν “ακούει” τα συλλογικά αιτήματα των πολιτών της, αλλά τουλάχιστον μπορεί ακόμα να κρατά έξω όσους πασχίζουν να “εισβάλλουν” σε αυτή. Αυτή ακριβώς η προσέγγιση έχει αρχίσει να επικρατεί στους κόλπους των συντηρητικών και ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων στο Ευρωκοινοβούλιο, σε αντίστοιχες δυνάμεις στα περισσότερα κράτη-μέλη, στην πλειοψηφία των πολιτικών ηγετών στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Η φοβική στροφή της ΕΕ έγινε κάτι παραπάνω από ορατή στο προσφυγικό, αλλά και στις πολιτικές λιτότητας και στο πλήρως αποτυχημένο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης που, ωστόσο, δεν έχει ακόμα αμφισβητηθεί σε βαθμό που να καλλιεργείται και να προετοιμάζεται μια ρεαλιστική εναλλακτική πρόταση αναθεώρησής του. 
Η αποχώρηση της Μεγάλης Βρετανίας έρχεται να αποδυναμώσει ακόμα περισσότερο και το πολιτικό, αλλά και το αξιακό φορτίο της ΕΕ. Μένει να δούμε το επόμενο διάστημα εάν θα υπάρξουν προσπάθειες να αλλάξει πλεύση το καράβι, εάν θα διαμορφωθούν νέες πολιτικές και κοινωνικές δυναμικές, ποια κινητικότητα θα υπάρξει στον ευρύτερο χώρο των προοδευτικών δυνάμεων και των συλλογικοτήτων. Ας κρατάμε μικρό καλάθι, αλλά ας διατηρούμε και την, όποια μικρή έστω, αισιοδοξία μας. 
*Δημήτρης Ραπίδης, flash.gr