Η Αριστερά να κάνει τους πολίτες να νιώσουν ασφάλεια και να δώσει πειστικές απαντήσεις


Ο Μπρούνο Λατούρ θεωρεί ότι οι ισχυροί της πολιτικής και του πλούτου σταδιακά αποχωρίζονται από τον υπόλοιπο κόσμο και επιδίδονται σε μια προσπάθεια μόνο δικής τους σωτηρίας. Απόδειξη θεωρεί την άρνηση της κλιματικής αλλαγής, τις αβυσσαλέες ανισότητες και την απορρύθμιση των πάντων. Θέτει στην «πρωτοπορία» αυτής της τάσης τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, οι οποίες, κατά σχήμα οξύμωρο, ήταν και οι πρωτεργάτες της παγκοσμιοποίησης.
Στο νέο σας βιβλίο «Πού θα προσγειωθούμε;/δοκίμιο πολιτικού προσανατολισμού στο νέο κλιματικό καθεστώς», λέτε ότι η Ιστορία μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου διακρίνεται από τρία ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: την «απορρύθμιση», την έκρηξη των ανισοτήτων και τη συστηματική άρνηση της κλιματικής αλλαγής. Πώς συνδέονται αυτά τα τρία χαρακτηριστικά με τις πολιτικές που ακολουθούν οι ελίτ;
Δεν διαθέτω ιστορικές αποδείξεις γι’ αυτή τη σύνδεση, αλλά δείχνω μια σχέση σε μια συγκεκριμένη στιγμή της Ιστορίας ανάμεσα στην απορρύθμιση, την άρνηση της κλιματικής αλλαγής και την έκρηξη των ανισοτήτων, η οποία αντιστοιχεί σε μια εγκατάλειψη του κοινού κόσμου μας από ανθρώπους που βρίσκονται σε θέσεις εξουσίας. Βλέπουν ότι η κατάσταση γίνεται πολύ σοβαρή, ότι το ζήτημα της Γης καθίσταται κεντρικό και, κατά κάποιον τρόπο, πανικοβάλλονται και αποφασίζουν να «εγκαταλείψουν τον κόσμο» για τα καλά, θεωρώντας ότι δεν υπάρχει ελπίδα να εκσυγχρονίσουν όλες τις χώρες και τον καθένα στον πλανήτη. Ο πανικός αφορά μια συλλογιστική του τύπου «εάν όσα λέγονται για την κατάσταση του κλίματος είναι πραγματικά, καλύτερα να εγκαταλείψουμε το σχέδιο του πολιτισμού όσο πιο γρήγορα γίνεται». Βασικά αυτό είναι που κάνουν σήμερα στις ΗΠΑ, στη Βραζιλία και παντού όπου υπάρχουν αντιδραστικές κυβερνήσεις. Δεν είναι αντιδραστικές με τον παλιό φασιστικό τρόπο, είναι αντιδραστικές με έναν νέο και πρωτότυπο τρόπο: «Ας απαλλαγούμε απ’ όλους τους περιορισμούς, τις διεθνείς ρυθμίσεις, τις ειδήσεις και τα γεγονότα, την πολιτική αξιοπρέπεια και κάθε αναφορά σε κοινές οικουμενικές αξίες». Πρόκειται για μια απομάκρυνση από τους περιορισμούς της κοινής ζωής. Αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στην παρούσα κατάσταση: απ’ εδώ απορρέει η εμμονή με το θέμα της μετανάστευσης και η εγκατάλειψη κάθε ρύθμισης και κάθε ορίου στην ανισότητα του πλούτου.
• Ενοχοποιείτε την πολιτική του «εκσυγχρονισμού» για τις συνέπειες της «αρνητικής παγκοσμιοποίησης» όπως την αποκαλείτε. Σήμερα κάθε αναφορά σε έννοιες όπως «τοπικότητα», «αίσθηση του ανήκειν σε μια παράδοση» ή «φροντίδα για τη Γη» αποκηρύσσονται σαν μια αντιδραστική νοσταλγία. Ποια είναι η άποψή σας;
Παράξενη ερώτηση. Δεν υπάρχει τίποτα το αντιδραστικό ή νοσταλγικό στο να ανήκεις σε μια παράδοση. Υπάρχει μια σοσιαλιστική παράδοση, μια μαρξιστική παράδοση, μια φιλοσοφική παράδοση, μια γαλλική παράδοση. Η Αριστερά γενικά φέρει μεγάλη ευθύνη, καθώς συμμετείχε στο σχέδιο της παγκοσμιοποίησης χωρίς να προσπαθήσει να μελετήσει ποιο είδος υλικών συνθηκών του σχεδίου εκσυγχρονισμού και χειραφέτησης έφερνε μαζί της. Ετσι, όλη η προσοχή προς τη Γη, τις υλικές της συνθήκες, θεωρήθηκε αντιδραστική και συσχετίστηκε με τη δεξιά νοσταλγία για το παρελθόν. Ομως η Γη δεν είναι το παρελθόν! Είναι η γήινή μας συνθήκη. Υπάρχει μια τεράστια, αβυσσαλέα διαφορά ανάμεσα στο γήινο που είναι το μέλλον μας και στην επιστροφή στο τοπικό. Αυτή είναι η ιδέα που διατρέχει όλο το βιβλίο, ώστε να αναπροσανατολίσουμε τις πολιτικές μας ιδέες, στρέφοντας την προσοχή μας εκεί που θα μας οδηγήσει να πούμε: Ούτε μπροστά προς το παγκόσμιο, ούτε πίσω προς το παρελθόν. Πλαγίως! Παρεμπιπτόντως, δεν υπάρχει τίποτα το τοπικό στην κλιματική μετάλλαξη, ούτε κάτι «εθνικό», ούτε κάτι που να ταιριάζει με την παλιά ιδέα της φυλετικής, εθνικής ή πολιτισμικής ταυτότητας. Είναι κάτι το καινούργιο! Δυστυχώς η Αριστερά δεν υπολόγισε τους κινδύνους της παγκοσμιοποίησης, χάνοντας την ευκαιρία να απευθυνθεί στους ανθρώπους οι οποίοι, δικαίως, θέλουν να νιώθουν προστατευμένοι, να έχουν κάποιο έδαφος κάτω από τα πόδια τους και, πάνω απ’ όλα, θέλουν να ξέρουν πού βρίσκονται και πώς μπορούν να επιβιώσουν εκεί καλά. Αυτό δεν είναι ένα αντιδραστικό αίτημα, είναι κοινή λογική.
• Οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν από τη Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα αμέσως μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ. Ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της απόφασης και τι εκπροσωπεί η εκλογή του;
Πρώτα απ’ όλα είναι μια καταστροφή για τους Αμερικανούς και στη συνέχεια για όλους εμάς, οι οποίοι –όσο και εάν λατρεύουμε να μισούμε τους Γιάνκηδες– επωφελούμασταν από τον αμερικανικό ορισμό της διεθνούς τάξης. Ομως είναι και μια καταστροφή για τη δυνατότητά μας να δράσουμε εγκαίρως για την κλιματική μετάλλαξη. Είναι ενδιαφέρον το ότι οι δύο χώρες που εφηύραν την παγκοσμιοποίηση, η Βρετανία και οι ΗΠΑ, και οι δύο εγκαταλείπουν κάθε πρόσχημα για τη συμμετοχή τους στη διεθνή τάξη. Η Βρετανία με τα επεισόδια του Brexit και οι ΗΠΑ με την απορρύθμιση των πάντων: από τη ρύπανση μέχρι τους κλιματικούς περιορισμούς. Αυτό αποδεικνύει μια παλιά ιδέα, ότι δηλαδή η αναζήτηση του Παγκόσμιου ενείχε πιθανώς κάτι το πολύ παράξενο. Πιθανώς να ήταν κάτι εντελώς αδιάφορο για τη Γη. Ο εκσυγχρονισμός δεν είχε καμία πραγματική κατανόηση του πού θα λάβει χώρα. Εξ ου και η τωρινή γενική οπισθοδρόμηση.
• Βλέπετε κάποια πιθανότητα να αναστραφεί η κοινή πεποίθηση ενός σημαντικού μέρους των απλών ανθρώπων ότι η επιστήμη και η τεχνολογία μπορούν να λύσουν όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η κοινωνία;
Μάλλον έχετε χάσει κάποια επεισόδια ή αλλιώς η Ελλάδα είναι πραγματικά διαφορετική, γιατί κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι η επιστήμη και η τεχνολογία μπορούν να λύσουν όλα τα προβλήματα. Οι άνθρωποι έχουν στραφεί ενάντια στην επιστήμη και είναι αρκετά αδιάφοροι για το τι λέει. Η καλύτερη απόδειξη είναι η φοβερή εξάπλωση της άρνησης της κλιματικής αλλαγής. Γι’ αυτό, εάν χρειαζόμαστε μια κοινή πεποίθηση, αυτή είναι μάλλον η αντίθετη. Πρέπει να ενδιαφερθούμε εκ νέου για το τι λένε οι επιστήμονες για το κλίμα, τη βιοποικιλότητα, τις υλικές συνθήκες της ζωής στη Γη και, στην πραγματικότητα, τι λένε για το τι είναι η Γαία* και για το πώς αυτή λειτουργεί. Οι επιστήμονες δεν είναι καλοί στο να λύνουν προβλήματα. Αυτό είναι καθήκον της κοινωνίας των πολιτών. Οι επιστήμονες πρέπει να μας λένε ποιο είναι το πρόβλημα και σ’ αυτό η επιστήμη είναι καλή. Τώρα, εάν εννοείτε με αυτή την ερώτηση ότι ορισμένοι άνθρωποι δεν δίνουν σημασία στο νέο κλιματικό καθεστώς επειδή πιστεύουν ότι θα υπάρξει κάποια τεχνική λύση, τότε αυτοί θα εκπλαγούν. Η γεωμηχανική μπορεί να είναι εύχρηστη, αλλά τίποτα δεν είναι στη σωστή κλίμακα και το αποτέλεσμα απλώς θα βοηθούσε τους ανθρώπους να συνεχίσουν στον ίδιο δρόμο, μακριά από τις γήινες συνθήκες, έτσι που να κάνουν την καταστροφή ακόμα μεγαλύτερη.
*Αναφέρεται στη θεωρία και στα βιβλία του Τζέιμς Λάβλοκ «Η εκδίκηση της Γαίας», εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2006, και «Οι ηλικίες της Γαίας», εκδόσεις Octavision Media, Αθήνα 2007.

Ποιος είναι

Γεννημένος το 1947 στη Γαλλία, έχει σπουδάσει φιλοσοφία, κοινωνιολογία και ανθρωπολογία. Σήμερα διδάσκει ως ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας και Ανθρωπολογίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών (Sciences Po Paris). Είναι επίτιμος διδάκτωρ των Πανεπιστημίων Λουντ, Λωζάννης, Μόντρεαλ, Γκέτεμποργκ, Γουόρικ και Εδιμβούργου. Στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πόλις το βιβλίο του «Πού θα προσγειωθούμε;/δοκίμιο πολιτικού προσανατολισμού στο νέο κλιματικό καθεστώς».
*Συνέντευξη στον Τάσο Τσακίρογλου (ΕφΣυν).