Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα: Πρόοδος ή οπισθοδρόμηση;


Την επομένη του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου γίναμε μάρτυρες μιας κορυφαίας πολιτικής διαδικασίας, της Αναθεώρησης του Συντάγματος. Λίγο-πολύ όλοι οι βουλευτές και όλες οι βουλευτίνες ανέφεραν ότι το Σύνταγμα αποτελεί την αποτύπωση της πολιτικοκοινωνικής πραγματικότητας σε ένα κράτος. Υπό αυτή την οπτική, αναφέρθηκε επίσης ότι κεντρική τομή για την παρούσα αναθεώρηση αποτελεί η οικονομική κρίση που πέρασε και, ως ένα βαθμό, περνάει ακόμα η χώρα.
Αποτελεί, λοιπόν, απορίας άξιο το γεγονός ότι οι ομιλητές και ομιλήτριες, ειδικά την πρώτη μέρα, που η συζήτηση γινόταν επί του συνόλου του αναθεωρητικού σχεδίου, δαπάνησαν ελάχιστο χρόνο αναφερόμενοι στην προσθήκη στην παρ. 1 του άρθρου 21 περί αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης και ελαχίστου εγγυημένου εισοδήματος (η οποία υπερψηφίστηκε) ή στις προτάσεις περί συνταγματικής κατοχύρωσης της εγγύησης στην (δωρεάν και καθολική) πρόσβαση σε κοινωνικά αγαθά και υπηρεσίες.
Το εδάφιο για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα που προστέθηκε στο άρθρο 21, το οποίο υπερψηφίστηκε με 190 ψήφους (και 107 κατά), αναφέρει ότι «το Κράτος μεριμνά για τη διασφάλιση συνθηκών αξιοπρεπούς διαβίωσης όλων των πολιτών μέσω ενός συστήματος ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος, όπως νόμος ορίζει». Να τονίσουμε, επίσης, ότι η εν λόγω παράγραφος αναφέρεται στον θεσμό της οικογένειας, «ως θεμέλιο της συντήρησης και της προαγωγής του Έθνους».
Η συζήτηση για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα, με κάποιες μονάχα αποσπασματικές αναφορές από τα υπόλοιπα. Οι βουλευτές και βουλευτίνες της ΝΔ εξύμνησαν την πρότασή τους ως απόδειξη της κοινωνικής ευαισθησίας και αλληλεγγύης της παράταξής τους, και στάθηκαν στο γεγονός ότι έτσι αποδεικνύεται η προσπάθειά τους να ενισχύσουν την ελληνική οικογένεια, στο πλαίσιο της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς. Ωστόσο, δεν υιοθετήθηκε, παράλληλα ένα ελάχιστο ποσοστό πόρων (π.χ. ως % του ΑΕΠ) που θα διατίθεται γι’ αυτό, κάτι που στην εφαρμογή της συγκεκριμένης διάταξης στο πλαίσιο του νέο-φιλελευθερισμού αλλά ΝΔ, το προδιαγράφει σε ελλειμματικά, αν όχι εξευτελιστικά, επίπεδα.
Απ’ την άλλη μεριά, οι βουλευτές και βουλευτίνες του ΣΥΡΙΖΑ, πέρα από ενστάσεις στον τρόπο διατύπωσης (για παράδειγμα, αντί για το ρήμα «μεριμνά», να χρησιμοποιηθεί το εξασφαλίζει ή εγγυάται), ανέφεραν ότι η συνταγματική κατοχύρωση του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος θα αποφέρει κενά ή ακόμα και αρνητικά αποτελέσματα, εάν παράλληλα δεν εξασφαλιστεί και η πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες (σημείο στο οποίο σε μεγάλο βαθμό συμφώνησε και το ΚΙΝΑΛ, με εναλλακτική διατύπωση στο συγκεκριμένο εδάφιο).
Αυτό όμως που πραγματικά είναι αξιοσημείωτο, είναι το γεγονός ότι για ακόμη μία φορά, η Ελλάδα βρίσκεται δεκαετίες πίσω από τη διεθνή προβληματική. Στην προκειμένη περίπτωση, η συζήτηση σε άλλες χώρες, σχετικά με συστήματα εγγυημένου εισοδήματος έχει προχωρήσει από το ελάχιστο εγγυημένο προς το βασικό εισόδημα, καθώς το πρώτο έχει καταδειχθεί πως έχει αρκετές αδυναμίες, όπως είναι για παράδειγμα, η παγίδα φτώχειας και η ώθηση προς την παραοικονομία. Εν αντιθέσει, το βασικό εισόδημα, το οποίο ορίζεται ως ένα επίδομα, που θα λαμβάνεται από όλους σε ατομικό επίπεδο, χωρίς οικονομικά ή εργασιακά κριτήρια, υπερνικά αυτά τα μειονεκτήματα.
Επιπλέον, στη διεθνή βιβλιογραφία και μάλιστα από διανοούμενους διαφορετικών ιδεολογικών και πολιτικών προσανατολισμών, το βασικό εισόδημα αντιμετωπίζεται ως κεντρική συνισταμένη των στρατηγικών αντιμετώπισης των αρνητικών επιπτώσεων της 4ης βιομηχανικής επανάστασης στο περιεχόμενο και τα χαρακτηριστικά της εργασίας.
Έτσι, βλέπουμε χώρες, όπως η Φινλανδία, να δημιουργούν πιλοτικά προγράμματα βασικού εισοδήματος, τον Andrew Yang, υποψήφιο για το χρίσμα του Δημοκρατικού Κόμματος των ΗΠΑ στις προεδρικές εκλογές του 2020, να έχει αποκτήσει αξιοσημείωτη απήχηση με πρόταγμα την υιοθέτηση ενός προγράμματος βασικού εισοδήματος και τον John McDonnell, σκιώδη υπουργό οικονομίας του Εργατικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου να υπόσχεται πιλοτικές εφαρμογές βασικού εισοδήματος σε περίπτωση νίκης του κόμματός του στις επικείμενες εκλογές του Δεκέμβρη. Το 2016 ακόμη η Ελβετία έθεσε προς δημοψήφισμα την υιοθέτηση ενός προγράμματος βασικού εισοδήματος (η οποία καταψηφίστηκε, αν και υπήρξαν πολλές φωνές που υποστήριξαν ότι η δημόσια συζήτηση κατακλύστηκε από παραπλανητικές πληροφορίες).
Η στιγμή που επέλεξε η ΝΔ να προτείνει τη συνταγματική θεσμοθέτηση της ξεπερασμένης, πλέον, εκδοχής του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος, αντί αυτής του βασικού μας κάνει να υποθέσουμε ότι το προκρίνει ως αντίβαρο σε επικείμενη απορρύθμιση αν όχι κατάργηση του ελάχιστου μισθού σε εθνικό επίπεδο.
Μήπως είναι, επιτέλους, η κατάλληλη στιγμή για να ξεκινήσει και στη χώρα μας μια πλατιά δημόσια συζήτηση για το βασικό εισόδημα, ως απάντηση στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές διαχείρισης της οικονομικής κρίσης και της 4ης βιομηχανικής επανάστασης που σύντομα θα χτυπήσει και τη δική μας πόρτα;
*Κώστας Δημουλάς, αναπληρωτής καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Ιορδάνης Παρασκευάς, υποψήφιος διδάκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.